1.Koheve tė fundit ka marr pėrmasa kogja alarmuese debati rreth idetitetit kombėtar dhe atij shtetėrorė tė Kosovės. Ajo qė mud tė hetohet ėshtė se ende nuk ėshtė bėrė ndojė analizė e thukėt shkencore nga perspektiva apo nga kėndėvėshtrimi  sociologjik, qė e kosiderojė lėmin mė kompetente lidhur me kėtė problematikė sa tė rėndėsishme aq edhe tė rrezikshme nė kohėn kur shoqėria Kosovare ėshtė duke u ballafaquar me katrahurėn e definimit tė sajė si shtet normal dhe demokratik i shek.XXI. Pėr kėtė arsye do mundohem tė shkoqisė pikat kyqe tė kėtij debati.

Para se tė hyjmė nė kėtė problem, mė duhet tė sygjerojė se  nuk e kam ndėrmend tė nisem nga paradigma e njohur popullore ,se : ”nėse njė budalla e hedhė njė gur nė  bunar, njėqind tė menqur nuk mund ta nxjerrin atė”, por nga nevoja dhe domosdoshmėri e spjegimit tė dioptrisė shkencore sociologjike qė asjėherė nuk i ėshtė bėrė atij gjertani nė Kosovė. Me fjalė tjera etnicitetet, grupet etnike dhe identitetet etnike (si nė nivele organizativ si sub-bashkėsi ashtu edhe nė nivele tė identitetit kolektiv si sub-etni) kanė njė aftėsi cuditshme si tė themi tė mbijetimit dhe tė transformimit edhe nė kohėrat e sotit. Shembull mė tė mirė pėr kėtė proces se Amerikėn sot pėr sot nuk kemi. Kur tė shikojmė procesin e zhvillimit tė shqiptarėve tė Kosovės nė kėto njėqind (pra pas aneksimit qė i bėhet nga ana e Serbis nė vitin 1912) e fundit, si identitet i ndarė ku rrebeshi i ndikimeve dhe ndėrvarėsisė ishte evident gjatė tėrė kėsajė periudhe, kuptojmė qė ky proces “i ndikimit” (mė shumė!) dhe  “i marrjes” (mė pak!) ėshtė nė tė vėrtetė pakashum dasht e padasht ne tani njė proces i njė natyre me pretendime dalluese. Por jo edhe aq sa tani (nėse i adresohemi botėkuptimit tė sotėm pėrėndimor mbi kombin) tė fillojmė procesin e  promovimit tė kombeve tė reja (!?), ashtu siq po trumbeton dikush pėr interesa tė pa identifikuara akoma.

Nė anėn tjetėr, meqė po i adresohemi dioptrisė shkencore  sociologjike lidhur me kėtė problematikė shtrohen disa pyetje kujtojė shum tė rėndėsishme lidhur me kėtė proces tė “dhėnje marrjes shekullore”, pastajė diskursin e “ushtrimit tė ndėrvarėsisė” si edhe procesin e “amalgimit kulturor”? Pėrgjigja   nė tė gjitha kėto pyetje ėshtė njė JO e  madhe?!

Poashtu, duhet vėnė edhe njė distingsion shkencor nė mes asajė qė shquhet si etni dhe asajė qė shquhet si komb, nė mėnyrė qė tė mos krijojmė sterotipin e paqenė pėr njėrin apo tjetrin koncept sot. Duke u nisur kėshtu nga kėto paradispozitat elementare shkencore sociologjike ne mė lehtė e kemi diagnostifikimin e identitetit dhe paradigmave rreth tij, qė sot djallėzisht keqėpėrdorėn nga jokompetentėt pėr qėllime personale, grupore e klanore. Eshte e dijtur qė njerėzit janė krijuar prej njė “burri dhe njė gruaje dhe ndarjet nė fise dhe popuj  janė rezultat i parallogarive tė ndasisė nė njerzė tė devotshėm dhe kėqinj”.

2.Maks Weber, qė konsistohet njėherė pėr  njė herė sociologu i parė qė ka arritur tė jap spjegime tipike sociologjike lidhur me marrėdhėniet e bashkėsive etnike, nė veprėn e tij tė njohur “Ekonomia dhe Shoqėria”, diagnostifikon tri entitete kryesore (racėn, etninė dhe kombin) qė lozin rol tė thksuarnė procesin endėrtimit tė procesit tė identitetit. Pėr Weberin,  elementi kryesor qė entitetin e racės e dallon nga ai i etnisė ėshtė  se raca ėshtė nė njė farė mėnyre si tėrėsi historike bazamentin e sajė e  gjurmon kryesisht nga preardhja apo etimologjia e vetėvehtės kolektive, gjerėsa etnia kėtė e bėnė nė bazė tė perspektivės sė vetė subjektive. Sa i pėrket kombit, Weber mendon qė edhe kjo kategori sociologjike sikurse etnia ėshtė e bazuar kryesisht nė tė besuarit e jetės sė pėrbashkėt, por me njė dallim elokuent qė kombi si pasion tė mvetėsuar ka tė ngulitur kėrkesėn pėr fuqi  politike.Eshtė e vėrtetė qė sot pėrpjekjet pėr t’u pajtuar vetėm me njė definicion pėr kombin ėshtė absurd i llojit tė vetė! Aq mė tepėr qė me definicione tė teorisė marksiste e sidomos tė asajė staliniste tė pėrkufizohėn dhe tė spjegohėn proceset aktuale moderniste lidhur me kėtė kategori tejet dinamike dhe pakashum tė spostuar nė plan tė dytė nė rrethanat e ndėrtimit tė njė rendi tė ri botėror, apo tė njė procesi qė po identifikohet si proces i globalizimit.

Pra, tentimi qė tė mbrohet vetėm spjegimi politik  mbi kombin qoft edhe ai sociologjik qė sot njihet si mė kompetenti, nė njė farė mėnyre ėshtė e pamjaftueshėm nė sorollatjen qė disa intelektual Kosovar bėjnė pėrpjekje pėr tė gjetur formula tė reja lidhur me procesin e gjoja formimit tė kombit rė ri kosovar nė kushtet dhe rrethanat e njė procesi tė kundėrtė qė ėshtė duke ndodhur nė kėtė shekull nė botė. Ai proces ėshtė procesii globalizimit,qė nė kėtė rast nuk ėshtė objekt i studimit tonė. Duke iu adresuar kėtij procesi tė ri qė pėr synim objektiv ka margjinalizimin e identiteteve kombėtare (sidomos tė atyre qė kanė probleme dhe dilema rreth historikut tė tyre) si identitete (tė dėshmuara gjerė tani) mė tė zhdėrvjellėta pėr tė mbijetuar ndjenja e “solidaritetit kolektiv”,  kujtojmė qė ideja e formimit tė identitetit kombėtar tė Kosovės apo cilit do identitet te ri sot kombėtar tjetėr ėshtė nė kundėrshtim tė procesit tė idesė sė unversalizmit. Por, jo idesė sė universalizmit qė ka pretendim tė unifikojė tė gjitha kombet dhe shtetet nė njė identitet dhe shtet tė vetėm, ashtu siq mendojnė edhe disa teoricient tė sotėm (Imanuel Wallerstein, psh), por tė unversalizmit tė vlerave (kuptohet ėshtė fjala pėr ato pėrėndimore) pėr tė gjitha kulturat dhe civilizimet e sotme nė botė.

3.Nė literaturėn pėrėndimore(edhe mė saktėsisht ate amerikane nė Enciklopedinė Amerikane tė Grupeve Etnike) shprehja etni (“We are all ethnic) ka pushuar sė identifikuari statusit i tė huajit dhe sot ai ka tė bėjė me tė gjitha grupet etnike qė atje jetojnė, pa kurrf dallimi as tė racės, as tė gjinisė, as tė pėrkatėsisė fetare e aq mė pak tė asajė kombėtare. Nė literaturėn lindore, ky koncept paragjykohet dhe herė herė merr edhe konotime tė njė stereotipi djallėzues qė bėhet pengesė serioze pėrprocesin e integrimit rajonal dhe atij global.

Dobėsia e shkencave tė sotme shoqėrore, duke pėrfshi kėtu edhe sociologjinė qėndronė nė faktin se nuk ka ende ndonjė pajtim apo konzenzus tė pėrbashkėt rreth kritereve pėr tė definuar specifikat normuese dhe dalluese tė identitetit etnik nga kategorit tjera tė identiteti kolektiv (atij fetar, politik, familjar, klasor,etj.)nė mėnyrė qė tė arrihet edhe definimi i kombit si identitet i ri. Nė kėtė drejtim  edhe pėr njė kohė tė gjatė nė shekullin tonė do tė fuqizohet edhe mė tej identiteti dhe pėrkatėsia etnike e njerzėve, pa marr parasysh trendin e frymės sė re globalizuee. Sepse,  pėrse shtrohet pyetja bie fjala njerzit  mė me ėndje japin pėrgjigje tė kėtij tipi:”kur isha ateist” (tash po ndjehem si besimtarė), “kur isha fshatar”(tash po ndjehem si qytetar), “kur isha komunist”( tash po ndjehem si humanist) apo “kur isha nacionalist”(tash po ndjehem si kozmopolist), “kur isha punėtorė krahu”(tash po ndjehem si zotėri),“kur isha ministėr”(tash po ndjehem si i pafuqishėm) ,etj. se sa tė tipit psh.”derisa isha shqiptar (tash po ndjehem si kosovar)”, “derisa isha serb (tash po ndjehem si kroat)”, “derisa isha kroat (tashpo ndjehem si boshnjak)”, “derisa isha rom (tash po ndjehem si shqiptar)”, etj.?! Pėr arsye se identiteti etnik nuk ėshtė dicka qė kavėrdiset shpejt dhe leht, por ėshtė njė proces qindravjeqar qė vazhdon tė mbijetojė akoma me paradigmėn e sė kaluarės tė tanishmės dhe tė ardhmės sė pėrbashkėt, pėr tė cilėn askund dhe asjėherė nuk ėshtė pyetur askush.

4.Shikuar me njė dioptėri tė kėsisojit diskursin e dinamikės sė pėrkatėsisė etnike dhe asajė kombėtare, gjykojė qė  shqiptarėt e Kosovės do tė duhej tė insistonin nė ndėrtimin e njė shoqėrie me identitet kombėtar qytetar, por nese aludimi ėshtė qė Kosova nė kėtė fazė tė emancipimit tė vetė duhet  tė ndėrtojė vecantinė e sajė: politike,ekonomike, e shtetėrore (por jo edhe etnike dhe kombėntare) , atėherė duhet tė fuqizojė identitetin e sajė shtetėrore, i cili si domosdoshmėri tė vetėn do tė avansojė vetėvetiu edhe identitetin kombėtar.

Eshtė budallėk dhe naivitet jo vetėm  shkencor por parasėgjithash edhe intelektual e sidomos politik, tė absolutizosh nevojen dhe domosdoshmėrinė e krijimit tė kombit kosovar, kur tė kihet parasysh qė ky proces nuk ėshtė as dėshirė e as urdhėresė qė bėhet pėr qejfe dhe inate tė dikujt. !?  Arsyet janė tė shumta, por ne po pėrmendim njėrin i cili pėr kushtet dhe rrethanat nėpėr tė cilin po kalojnė pothuajse tė gjitha shoqėritė e sotit, ėshtė tejet i rėndėsishėm e qė ėshtė identifikuar si tendencė e unifikimit tė vlerave, apo proces i globalizimit.

 5.Shikuar me dioptrinė sociologjike koncepti i kombit nė Ballkan ėshtė ende njė kategori shoqėrore qė identifikohet mė sė  shumti me shtetin dhe kompetencat e tij.Tė provosh tė bėsh njė distingsion nė mes kėtyre dy koncepteve apo kategorive sociologjike, nuk ėshtė edhe gjithaq lehtė edhe pėr shkak se ne mes kėtyre dy kategorive nė rrethanat e njė si tė themi “vonese historike” tė realizimit tė synimeve pėr identitet shtetėror (siq ėshtė rasti i Bosnjes, Maqedonisė, Kosovės, etj) nuk egziston ndonje vijė demarkacioni dalluese. Thėnė mė thjesht, njė grup etnik qė pakashum bėhet i vetėdijshėm pėr vetėvehtėn e vetė nuk ėshtė e thėnė tė pėrkufizohet si komb. Nė anėn tjetėr, tė shumtėn  e rasteve ėshtė e kuptueshme qė prejardhja apo etimologjia e kombeve pason pas konstelacionit etnik apo etnisė.

Zakonisht sot nė shkencėn e sociologjisė bashkėkohore identifikohėn disa elemente qė e fuqizojnė diskursin e etnisė. :emėrimi i pėrbashkėt i “esencės” sė bashkėsisė: miti mbi prejardhjen e rrėnjės sė perbashkėt :  kujtesa e pėrbashkėt pėr tė kaluarėn e njohur dhe rinjohur pėrmes heronjėve dhe ngjarjeve historike: shumėsia e elementeve kulturore (duke pėrfshirė kėtu:gjuhėn, religjionin, traditėn,etnopsikologjinė, etj.): lidhja emocionale dhe simbolike  me rrėnjėn: dhe: ndjenja e solidaritetit (Dirkemian organik)

Etnia apo etniciteti, me sa mund tė kuptohet me gjuhėn e argumenteve sociologjike mund tė pėrkufizohet si grupim shoqėrorė qė ka tė pėrbashkėt ndjenjėn e prejardhjes gjenetike, atė tė mbamendjes historike, ndėrlidhjes kulturore dhe sidomos ndjenjės sė solidaritetit tė pėrbashkėt nė rasttė ndonjė kėrcnimi shfarosės. Pra, etnia asocon apo ėshtė nė koherencė me gjendjen parashtetėrore apo parafirmuese sui generis, qė kultivon disa karakteristika tė pėrbashkėta siq janė ato: tė gjuhės, kulturės, traditės, religjionit.

Eshtė e dijtur shkencorisht se identiteti kombėtar sikurse edhe ai politik i njė kombi shpeshėherė ngatrrohen me ndjenjėn e patriotizmit, pėr cka edhe shpeshėherė vihet nė dilemė i tėrė procesi i  formimit tė identitetit shtet-komb. Nė esencė, patriotizmi dhe identiteti kombėtar dallohėn mes vedi aq sa ne dėshirojmė. Identiteti kombėtar, nė njė mėnyrė ėshtė njė pikėpamje vetanake e njė kombi mbi vetėvehtėn, pra krijimit dhe kreativitetit tė njė botėkuptimi dhe imazhi  tė secilit prej nesh pėr vetėvehtėn tonė. Identiteti kombėtar, ėshtė e natyrshme qė nuk ėshtė dicka i dhėnun njė herėe pėrgjithėmonė nė historikun e qenėsimit tė njė kombi. Ai nė tė vėrtetė ėshtė njė zgjedhje, ku secili komb nė historinė e vete ka apo disponon me njerzė, ngjarje, etj. qė paraqesin njė spektėr tė tėrė tė qėndrimeve politike, botėkuptimeve dhe bindjeve politike, momente tė kėndshme dhe tė pakėndshme, duke filluar nga ato intelektuale, shoveniste, fashiste, ideologjike, nacionaliste ,e etj.

Poashtu, secila periudhė kohore me  tėrė trashėgiminė e vetė tė shumellojėt, nė njė farė mėnyrė zgjedhė njerėzit (aktorėt historik) dhe ngjarjet mbi tė cilėt ndėrtohet njė identitet i caktuar (sot psh. tendencat qė identiteti kombėtar tė ndėrlidhet dhe ndėrtohet me kohėn dhe emrin e Skenderbeut?!) janė sa e pakuptueshme aq edhe naive nė ditėt e sotme.

6.Poqese i adresohemi historisė sonė mė tė re kombėtare shqiptare hetojmė qė procesi i formimit tė botėkuptimit mbi identitetin shqiptar ėshtė mbarėsuar mė sė voni nga gjithė popujt e Ballkanit. Shkaku dihet, ai i adresohet historisė dhe rrethanave nė tėcilat u gjend ai nė kohėn e pushtimit otoman.  Shikuar nga kjo perspektivė, kuptojmė edhe arsyet e kėsajė vonese tė (pa)arsyeshme dhe se interes i vetėm kombėtar i tanishėm i Kosovės ėshtė identiteti europian tė cilin ne duhet ta ndėrtojmė me xhelozinė shumė mė tė madhe se gjertani.Pėr ta ilustruar rėndėsinė e rolit tė identitetit tė ri qytetar (europian) Kosovar tė shėrbehemi me njė studim tė botuar sė voni nė  The New York Times, mbi «jetėn  intime«(inner life)amerikane. Anketues, ishin amerikan tė pėrkatėsive tė ndryshme etnike e racore por me nėnshtetėsi amerikane, tė cilėve u janė parashtruar shumė pyetje lidhur me jetėn e tyre private pėr: spiritualitetin, identitetin, seksualitetin, etj. Mes tjerash ata janė pyetur: A pajtoheni me qėndrimin....” Fakti qė jam amerikan (being an American) dėshmon mė sė miri se kush jam”.  Nga tė gjithė tė anketuarit, 91% prej tyre janė deklaruar se dakordohėn me konstatimin e lartėshėnuar, qė dėshmon mjė fakt qė qytetari i sotėm amerikan e cmonė lartė identitetin e tij tė qenit pjestarė i kombit amerikan. Gjykojė qė edhe qytetari i Kosovės mund tė ketė ndonjė dilemė tė kėsajė natyre, nesėr pėr identitetin (europian) Kosovar?!

(Autori ėshtė Sociolog i Globalizmit)